Panagsurat iti Sarita Maipanggep iti Kagimongan

Ni FREDDIE PA. MASULI

(Papel a naibasa kabayatan ti panel discussion iti iti Dap-ayan 2013: 45th National Convention and Literary Seminar-Workshop ti GUMIL Filipinas a naangay iti Gonzaga, Cagayan idi Mayo 19-21, 2013.)



Introduksion
Naimbag a bigat kadatayo amin.

Adda dua a nobela ni Rizal, ti Noli Me Tangere ken ti El Filibusterismo. Klasikal dagitoy a nobela nga agingga ita ket ad-adalen pay laeng dagiti adda iti akademia ken sabsabali pay nga iskolar. Naipakita ditoy dagiti problema idi a panawen iti uneg ti kagimongan a karaman ti kinakurapay, panagabuso dagiti adda iti poder, kinaruker uray pay iti uneg ti simbaan, pannakailupitlupit, kinaawan-hustisia kadagiti napapanglaw nga Indio ken dadduma pay a sakit ti kagimongan.

Siasino ken ania dagiti riniing dagitoy a Nobela? Maysa kadakuada ni Andres Bonifacio a founder-ama ti Katipunan ken bimmangon kenkuana ti karirikna a masapulen ti pannakairugi ti dakkel a panagbalbaliw. Ket simgiab ti rebolusion. Iti daytoy nga aspeto, mamatikami a nagballigi ni Rizal iti panggepna a manglukat iti nalawlawa a panirigan ni Indio (Filipino) maipanggep iti paggargarawanna a kagimongan.

No sublian ita ti maysa nga eskolar nga adalen dagitoy a bagi ti literatura a nasurat ginasut a tawenen ti napalabas, makitana la ketdi ti ladawan ti kagimongan kadagidi a panawen ket mapaggidiatna daydi a panawen iti daytoy agdama. Napintas ngarud a masurat ti agdama a kasasaad ti kagimongan tapno iti adayo a panawen, makitanto dagiti sumarsaruno a kaputotan no ania a klase ti panagbalbaliw ti pagdaldalanan tikulturatayo;  dagiti nagbalin a sakit ti kagimongan; ti sukog ken maris ti biag ken dadduma pay nga aspetoti ebolusion ti sosiedad.

Kas mannurat, addaantayo iti gundaway a mangannong iti responsibilidad a panangipakita iti langa ti gimongtayo ken ti kinasiasinotayo iti daytoy  a gimong kadagiti piesa ti sarita a buklentayo tapno agbalin a ramen ti pannakairakurak ti klase ti “complex” ken nakalawlawa a kagimongan a paggargarawantayo. Maysa ngarud a napateg nga addang ti panangiramantayo ti kagimongan kadagiti bagi ti literatura a suratentayo.

Apay nga agsurattayo?
Kas mannurat, agserbi dagiti suratentayo, umuna kas behikulo ti “entertainment” weno pagliwliwaan ni agbasbasa. Maikadua, agsurattayo tapno makayalisontayo kadagiti ammotayo wenno mangtedtayo iti  edukasion kadagiti agbasbasa. Dagitoy a rason ti mangtimon kadatayo tapno makabukeltayo iti maysa a nabaked a bagi ti literatura.

Ania dagiti mabalin a ramen dagiti suratentayo maipanggep iti kagimongan? Nakaad-adu : agdama a kasasaad ti gobierno; klase ti sistema ti edukasion;  kinakurapay; pannakairurumen;  kriminalidad; diaspora wenno panagkatangkatang dagiti kailian;  prostitusion; ken adu pay a sabsabali a nupay dominaran dagiti negatibo a kasasaad dagiti positibo, nasayaat unay a maisakab dagiti positibo a maris ti biag iti kagimongan.

Kabaelan ni mannurat nga Ilokano ti sumurat kadagiti sarita maipanggep iti kagimongan kas ipakita dagiti nangab-abak a sarita iti Palanca. Kitaentayo ti dua a nababaked a nangabak a sarita a nangipakita iti langa ti kagimongan a sinurat ni mannurat nga Ilokano.

“Ambong” ni Ariel Sotelo Tabag, Maikadua a Gunggona iti Baclig Awards (2004)
Iti sarita ni Tabag, makita dagiti nadumaduma a ladawan ti sosiedad manipud militarisasion a nangpadisi kada Ambong  manipud probinsia ti Quezon a nangipadpad kadakuada iti dakkel a siudad;  gagangay a biag iti away; ti kinakurapay a mangad-adipen iti kaaduan a miembro ti kagimongan ken maitudtudo a mitsa ken kagagapu ti adu a krimen; ti kriminalidad a gunggungtuban ti panagayat iti material a  banag ken pagayatan ti lasag; ti gagangay a langa ti tao a naawananen iti namnama ket kunana - “makaammo ditan”  wenno “que sera sera”.

Iti daytoy a sarita, makita ti dakkel a giwang  iti nagbaetan dagiti nabaknang ken nakurapay; ti kinaawan gaway dagiti babassit a David nga ay-ayamen dagiti higante a mannakabalin a Goliath; ti kinaawan namnama kalpasan a naaramiden ti amin nga ammo a kabaelan ken ti general a parang ti narikut a biag kadagiti slum area a lubong ti naiget a salisal ti biag.

Iti bukodko a panirigan, nagballigi ti author a nangisakab kadagiti nadumaduma a ladawan, babassit man wenno dadakkel,  ti sosiedad wenno kagimongan tapno ni manangimutektek nga agbasbasa ket maaddan iti ad-adu pay a pannakaammo ken pannakaawat kadagiti nadumaduma a maris ken sukog ti kinapintas ken kinalaad ti biag.

“Indong Kagit” ni Roy Vadil Aragon, nangabak iti Maikadua a Gunggona iti Filipino iti Palanca Awards  (2001)
Sarita daytoy maipanggep iti maysa a bayanggudaw, ni Indong, nga iti panagkita ti kaaduan ket maysa a bagtit isu a nagbalin a material a pagang-angawan, tipikal a klase ti nababa unay a respeto a maited iti maysa a bagtit.

Maysa ni Indong kadagiti miembro ti kagimongan a kasla nagang-angawan ni gasat ta iti laksid nga inar-aramidna met ti amin a kabaelanna, adu ti nagpasaranna a pannakaupay agingga nga insurendernan ti aminna. Naipakita ditoy ti pananggundaway ti asiendero iti katalonanna; ti panagayat ti tao iti nangatngato a kasasaad uray isaldana ti dayawna; ti kinaawan-gaway dagiti babassit ken kinakapuy; ti kinaay-ay-ay dagiti awanan a maiyabay kadagiti addaan;  ti kinaagresibo ni agtutubo a mangilaban iti ammona a kalinteganna ken  ti kinarasi ken kinalupoy ti tao a lumaban gapu iti ayatna kadagiti material a kinabaknang ken iti nalaus unay a tarigagay ti lasag.

Mamatiak met a nabaked unay daytoy a sarita ni Aragon no sarita a maipanggep iti kagimongan ti pagsasaritaan ket natun-oyanna ti lebel a kasapulan idi panawen a nasurat ken uray iti agdama ken iti masangoanan.

Idi: Maipakita dagiti sakit ti kagimongan-- pannakailupit-lupit, militarisasion,ideolohiya, ken dadduma pay.

Itan: teknolohia, kinamoderno, immoralidad, kinababa dagiti tagipatgen, pananggundaway kadagiti nakakapuy,iimoralidad  ken uray ti agdama a klase ti panagiinnarem.

Wen, nabaknang ti kagimongan kadgiti suheto a mabalin a suraten ni mannurat nga Ilocano. Kas kuna daydi apo Reynaldo A. Duque, natamingen dagitoy a suheto ngem ketdi mabalin latta a subliantayo ida ket kawesantayo laeng iti sabali a langa ken presentasion tapno agbalin a kasla baro ket maapresiar dagiti mangkitkita ken mangbuybuya.

Dagidi problema idi panawen ni Rizal ket problema pay laeng iti agdama : iti gobierno, iti simbaan, iti panagpannpanunot dagiti tao, iti militar, ti kinatakrot ken dadduma pay,  laeng, iti sabalin a langa ken dimension agsipud ta addan panagbalbaliw gapu iti panaglabas ti panawen a nagdalanan dagiti  baro a teknolohiyaa namagbalbaliw kadagiti panirigan, prinsipio  ken ideolohiya a nangisangpet iti kalalanga ti lubong a paggargarawantayo ita.

Mangsurat koma ngarud ni Mannurat nga Ilokano kadagiti bagi ti literatura,  kangrunaan dagiti sarita,  a pakaanninawan ti kararua ti kagimongan ita a panawen tapno kas iti Noli ken Fili ni Rizal; iti “Ambong” ni Tabag ken iti “Indong Kagit”  ni Aragon,  makitanto dagiti sumarsaruno a henerasion ti ladawan ni Ilocano, ni Filipinoken ti agalwlawna kadaytoy a dimension ti panawen.

Agyamanak.#

Ituloy a Basaen

Ni Mannurat nga Ilokano ken ti Social Media

Ni ROY V. ARAGON

(Papel a naibasa kabayatan ti panel discussion iti iti Dap-ayan 2013: 45th National Convention and Literary Seminar-Workshop ti GUMIL Filipinas a naangay iti Gonzaga, Cagayan idi Mayo 19-21, 2013.)

AMMOYO kadi a ti Filipinas ita ti maysa kadagiti kaaduan iti agus-usar iti makunkuna a social networks wenno social media iti Internet?

Iti kaudian a datos, iti sangalubongan, maikawalo ti pagiliantayo iti kaaduan iti Facebook users.

Siempre, umuna ti US nga isut’ nanipudan ti Facebook; maikadua ti Brazil, maikatlo ti India, sa Indonesia, Mexico, Turkey, United Kingdom, Filipinas. Maikasiam laeng ti France, maikasangapulo ti Germany, maika-onse ti Italia, and so on.

Adda aganay  a 30,528,720 nga FB users iti Filipinas ita. Nasurok a 30% ti populasiontayo dayta a kaadu.

  Iti 40 million nga internet users iti Filipinas, aganay a 95% kadakuada ti addaan FB accounts.

Ket ammoyo kadi pay a kaaduan nga FB users ket babbai? Wen, 52%-da, idinto a 48% laeng ti lallaki.

Saan la a Facebook, no met Twitter ti pagsasaritaan, saan a paudi ti Filipinas ta maikasangapulo ti ranggona iti kaaduan iti Twitter users iti lubong. Addan mapan a 9.5 million a Twitter users ditoy.

Kasta la unay ti pannakaadik dagiti Filipino iti FB! Siasino kadi ita ditoy kadatayo ita, kakabsat, ti awanan pay laeng iti FB? Dakkel ti pammatik a manmano laengen. Ta kas man la naudikan iti uso wenno iti no ania ti in, no awan pay laeng agingga ita iti FBm, no dika man napadasan ti nag-Friendster wenno nag-Myspace idi un-unana. Wen, ta iti panagbalinen ti computers, tablets, selpon ken dadduma pay a mobile gadgets a kas maysa a nasisita iti inaldaw-aldaw a panagbiagtayo (saanen a luxury laeng a makuna), kanaig daytoy ti gagangay metten a panagaramat wenno pannakaikalamikam iti social networks gapu ta konektadon iti internet ket nalawan ti sakup ti napipigsa wenno napapaspas a data signal iti agarup isu aminen a paset ti pagilian babaen kadagiti kangrunaan a internet service providers a kas iti PLDT wenno Smart ken Globe.

Isu ngarud nga uray no addaka iti kataltalonan, wenno uray kabambantayan, mabalinmo ti ag-FB a makiar-arukakattit a makikomkomento wenno makicha-chat wenno makipi-PM kasta metten nga agiposte kadagiti ladawan a kinodakmo ket ipaapalmon ti kaudian a sindam a pinapaitan a kalding  wenno nilingta a palileng wenno ti pulotanyo a kappukan ken kaggo nga ibulbulonyo iti Empelyt wenno GSM Blue, kadagiti naruay nga FB friends-mo ditoy man Filipinas wenno iti abroad—iti man netbook-mo, iti imitation a China-made nga smart phone wenno iPad ken kadagiti agarup agkaiwaran nga Android-powered a tablets.

Ala, ket di pay mainayon ditoy ti pannaki-i-Skype ken pannaki-way-YM-mo kadagiti close friends, best friends, kas kada boyfriends ken girlfriends!

Wen, kastoy itan ti kagagangay wenno kinakadaywan daytoy a teknolohia iti biagtayo, para man iti pagsayaatan wenno pati payen iti pagdaksan no dadduma. Pagdaksan kunak man ta no maadikka iti FB, awan unayen maob-obram, lalo pay no adu ti inaldaw inoras a nasken a tsek-apem ken taripatuen nga FB games kas iti Farmville wenno Candy Crush Saga.

Ngem apay kadi nga imbinsak dagitoy nga estatistika?

Ania met koma ti pakasikoran dagitoy a datos ken facts iti social networks iti biag ken panagbiag ni mannurat nga Ilokano?

Kayatko nga ipaneknek a dakkel ti naaramidan wenno maara-aramidan itan ti social media wenno ti social networks iti biag ken bokasion wenno propesion dagiti mannurat, Ilokano man ken saan.

Ta siempre, pasettayo metten a mamannurat daytoy a penomenon ti teknolohia, mayattayo man ken saan.

Saan la a gapu ta nanaynayonan ti bambanag a maisurattayo ngem ketdi maaramattayo kas tool wenno remienta, wenno kas maysa a wagas, ti bileg ken kasaknap ken kaimpluensia ti social media iti panagsurattayo ken iti pannakaiganetget ken pannakaipakat dagiti aramid ken panggeptayo iti panagsuratan ken iti bukodtayo a literatura.

Naibagak dayta nanaynayonan ti bambanag a maisurat….

Ket wen, ta itan, malaksid iti tradisional wenno old school a setting wenno pakailugaran dagiti pagteng ken pasamak a pagbiagan dagiti tao wenno karakter kadagiti suratentayo, adda payen nainayon a sabali a lubong wenno dimension. Kas koma ngarud biag ken panagbibiagtayo itan iti lubong ti FB, Twitter ken dadduma pay a social networks. Maadawtayo met itan a a suraten wenno isurat kas pagarigan dagiti maparnuay a relasion, no ti paboritotayo a sursuraten a maipapan iti ayat ken ayan-ayat ti pakaseknan, makaparnuaytayo met itan kadagiti sinurattayo ita iti ayat ken/wenno relasion a nabukel gapu iti/ken uneg ti Facebook. Wen,a du ti mayat a suraten, adu ti napipintas a masurat maipapan kadagiti padas ken pasadastayo iti pannaki-ep-FB-tayo wenno pannaki-twe-tweet iti Twitter. Dagiti pannakipi-PM, pannakidi-DM a no kua ket makaparnuay iti status nga “In a Relationship” no di man “Engaged” manipud iti panangipakpakdaar a iti kina-“single” (maymayat koma no adda pay option a “taken”). Ngem ti imasna met, uray agdadata a koma a “married” ket single kuna pay laeng ti dadduma, heheh, ket mapilitan no kua a mangsukat iti status-na iti “It’s complicated” sananto ilala-like. Madi, madi, super unlike, haha!

Ngem malaksid kadagita a napipintas a subject wenno material a masurat ken usaren iti panangbukel kadagiti napipintas a sarita, daniw ken nobela, adu pay ti pakaaramatan ti kas iti FB ken ni mannurat nga Ilokano…

Ammoyo kadi a babaen ti Facebook, ket rimmegta wenno nagbalin nga active ti pagsasaotayo nga Ilokano, ken in effect, ti panagsuratan nga Ilokano?

Wen, ta iti Facebook, nakaad-adu dagiti nabukel ken aktibo a groups a pakaipospostean dagiti sursuraten dagiti adu nga Ilokano FB users. Ilokano dagitoy a groups, ken Ilokano ti us-usarenda a pagsurat. Banag a nakaay-ayat ta uray man no makuna nga amateur no kua ti masursurat kadagitoy nga Ilokano FB groups, ti napateg ket agusarda a nangruna iti bukodda a leengguahe, Ilokano, a saan ket a Tagalog wenno English.

Kinapudnona, adda dagiti mannurat nga Ilokano a nadiskubre wenno naasa babaen kadagitoy a groups. Adda dagiti mannurat nga Ilokano a natakuatan ken naiyam-ammo babaen ti FB ket naam-ammo babaen kadagiti daniwda nga immuna a naiposposte kas status ken notes iti FB accountsda wenno kadagiti groups. Wen, nagbalin ti Facebook a maysa kadagiti lugar a nagparangan ken nakaam-ammuan ken nakamulian dagiti mailemlemmeng wenno mailiblibak a talent iti panagsuratan nga usar ti bukod a pagsasao.

Maysa kadagitoy a nadiskubre ken naam-ammo ken naglatak a mannurat/mannaniw iti Facebook ket ni Manang Imelda Toledo, a kaduatayo ita ditoy, kas delegado.

Nupay nabayagen nga agsursurat iti dandaniw ni Manang Emy, inlemlemmengnan sa ketdi dagitoy. Ngem idi rugianna nga iposte ti sumagmamano kadagiti putarna iti FB-na ken kadagiti groups, naam-ammo isuna ket immadu dagiti nakabasa kadagiti daniwna, banag a nakaigapu met tapno lallalo a mainspirar ken matignay isuna nga agputar, ken in effect, tapno masanay ken maasana a nalaing ti talentona nga agdaniw. Ket ne, itattan adda bukodna a libro a nakatiponan dagiti napili a piesa manipud iti nalabit ken gasuten a nasuratna a dandaniw! Agasem that?  (Adda nakadispley a kopia ti libro, --ti “Sinamar”-- ni Manang Emy ditoy, gumatangkayon, apo, sakbay a maibusankayo!)

Saan la a dagita ti maaramidan wenno pakaaramatantayo iti kas iti Facebook…

Maysa ditoyen dagiti nairanta a nabuangay a groups para kadagiti napili wenno by-invitation-only a kameng tapno mapagpapatangan dagiti projects.

Madakamatko ditoy a sumagmamano a book projects ti immuna a napagsasaritaan ken na-brainstorm a kangrunaan babaen ti FB group.

Maysa ditoy ti libro nga ALIMPATOK, a nangurnonganmi kadagiti erotiko a dandaniw nga Ilokano. Ammoyo kadi a nangrugi daytoy iti maysa a secret group iti FB a dakami laeng nga editors ti makastrek ken makapagpapatang? Ditoy nga inedit ken nagdidiskusionanmi dagiti naisumite a dandaniw ken amin-aminen a pakaseknan ti pannakailibrona.

Ken siempre ti libro a BULLALAYAW, a nakatiponan ti Ilokano a dandaniw a para ubbing. Iti FB secret group ti Bullalayaw, amin nga editors ken authors ket naisali tapno agkakaduakami a mangurnos ken mangnpasayaat pay kadagiti daniw a maipan iti libro.

Ket siempre, maaramat met laeng ti FB a kas maysa a kangrunaan a pakaipromotan ken pakaipablaakan dagitoy a libro.

Ken adu pay a groups ken group projects, ngem gapu ta kaaduan ngarud kadagitoy nga FB groups ket secret wenno closed, saankon wenno saanko pay laeng a dakamatenen. Ngem iti agdama adu a plano, panggep, arapaap para iti pannakapasayaat ken pannakaitandudo ti panagsuratan ken literatura nga Ilokano, ti mapaspasamak ken maar-aramid kangrunaanna babaen ti kalataakan ken kasaknapan a social network, ti Facebook.

Ituloy a Basaen

Ania ti Maal-alam iti Indie Publishing?

Ni ARIEL S. TABAG
(Papel iti Maika-45 a Kombension Nasional ti GUMIL Filipinas, Gonzaga, Cagayan, Abril 19-21, 2013)


INDEPENDENT Publishing daytoy Indie publishing. Isu daytoy ti ar-aramiden dagiti small press, wenno indie publishers wenno independent press. Saan a lumbes ngem sangapulo a titles ti mairuarda iti tinawen.

Iti Filipinas, isuda dagiti SAAN nga agnagan iti Anvil Publications, Phoenix Publishing, Adarna Books, Rex Publishing ken dadduma pay a dadakkel a kompania iti panagipablaak.

Nupay kasta, kas met laeng kadagiti dadakkel a publisher, addaan met laeng dagiti indie publishers wenno small press kadagiti mangarisit kadagiti maipablaak a libro, bayadanda ti autor, agganansiada babaen ti panaglakoda kadagiti kopia ken masansan a saanda a kukua ti copyright ti libro no di ketdi agtalinaed iti autor.

Sabali ketdi ti self-publishing wenno vanity publishing. Ti maysa nga autor ti mangigasto iti pannakaipablaak ti bukodna a libro ket agilako kadagiti gagayyemna.

Gagangay a dagiti indie publishers, ag-concentrate-da iti sumagmamano laeng a genre. Kas pangarigan, libro dagiti dandaniw, sarita ken nobela.

Iti indie, kabaelan wenno nalaklaka met a maiserrek dagiti tema wenno klase ti sinurat a di unay pagaayat ti masa. Kas pangarigan, ni Charles Bukowski a mannaniw, ad-adda nga indie publishing ti pangiruruaranna kadagiti dandaniwna nga addaan iti ispesipiko a following wenno fan base.

Ti Indie Publishing iti Filipinas
Kas met laeng iti ilulutuad dagiti indie movies, limtuad metten dagiti indie books iti Filipinas. Naglaok ketdi nga indie publishing ken self-publishing. Adda dagiti addaan iti ISBN, adda dagiti awanan iti ISBN.

Dagiti mannurat a Tagalog a kas kada Mark Angeles, Norman Wilwayco ken Adam David, impablaakda dagiti libroda ket nagilakoda iti online kas iti FB ken Twitter.

Kas kadagiti adda iti sabali a pagilian, ti namkuatan dagitoy nga autor nga ipablaak ti bukodda a libro ket ti kinawaya a mangipablaak iti maysa a sinurat a saanen a rebbengna a biangan dagiti editor wenno publisher. Adda ketdi dagiti sakbayna nga inruar kas indie, pinadasda ti nagidatag kadagiti dadakkel a publishers. Daksanggasat ta saan a naawat dagiti sinuratda gapu ta iti panagkuna dagiti publisher, awan ti gumatang kadagiti sinuratda.

Ti Indie Publishing iti Ilokandia
Ti GUMIL Filipinas ti nangipauso iti indie publishing iti Ilokandia a nalabit immun-una pay ngem dagiti Tagalog. Nupay kas kadagiti Tagalog, naglaok ketdi nga indie publishing ken self-publishing daytoy. Agtitipon ti duapulo a mannurat, kas pangarigan. Agtutulagda a panidna-bayadanna, maiprinta ti sangaribu a kopia a pagbibingayan met dagitoy duapulo a mannurat dagiti libro, segun iti gatad a naitagnawana. Ad-adda a lakuanda dagiti gagayyemda. Adda pay ketdi dagiti dadduma a mangiregalo lattan kadagiti bingayda a libro.

Gapu daytoy iti kaawan ti publisher a mangayat a mangipablaak kas libro kadagiti Ilokano a sinurat.

Nagtultuloy daytoy nga estilo dagiti Gumiliano agingga iti agdama ket naam-ammo pay ketdin a Cooperative Publishing wenno Tagnawa.

Ti makadakes laeng iti daytoy Tagnawa ti GUMIL Filipinas, kaaduan a maipablaak ket dagiti naipablaaken iti Bannawag. Agbalbalin ngarud no kua daytoy libro babaen ti Tagnawa a lakasa dagiti sinurat dagiti Gumiliano ket saan nga alternatibo a pablaakan kadagiti sinuratda.

Adda met sumagmamano nga indie publishers iti Ilokandia kas pangarigan ti TMI, El Nino Publishing, Saniata Publications ken dadduma pay. Ti El Nino Publishing ti nangiruar kadagiti libro daydi Dios ti aluadna a Reynaldo A. Duque a kaaduan kadagitoy ti maipanggep iti panagsurat a saan pay a naipablaak. As of date, dagiti tallo a titles nga inruar ti Saniata Publications ket saan pay met a naipablaak iti Bannawag wenno sabsabali pay a magasin.

Indie Publishing kas Alternatibo ken Ayuda a Pablaakan
Kadagiti mannurat nga Ilokano, sumagmamano pay laeng a pakiramanan da Aurelio S. Agcoili, Jaime Raras, Joel Manuel, Imelda Toledo ken daytoy numo ti nangiruar iti bukodda a libro. Wenno iti ababa a pannao, isuda ti nangigasto iti bukodda a libro. Daksanggasat laeng ta kaaduan kadagitoy, kas met laeng kadagiti nagtitinnulongan dagiti Gumiliano, kaaduan a naipablaaken iti Bannawag dagiti impablaakda.

Kayatmi a dakamaten ditoy ti pammati ti Saniata Publications nga agbalin koma ti indie publishing kas alternatibo ken ayuda ti Bannawag ken dadduma pay a pablaakan a pangiruaran kadagiti sinurat dagiti Ilokano.

Partikular iti Bannawag, saan daytoy a maaguantaan nga iruar amin a sinurat dagiti Ilokano. Ken kangrunaanna, saan a kas karina a nawaya nga agiruar kadagiti klase ti sinurat nga adda laokna a seks, violence ken panagrebelde. Kasta met a saan a basta makairuar kadagiti baro ken di maaw-awatan a genre iti Ilokano Literature.

Ket daytoy koma ti yabaga dagiti adda iti indie publishing.

Ti Pagimbagan ken Pagdaksan ti Indie Publishing
Iti biang ti pagimbagan, umuna, nawaya ti autor nga iruar ti kayatna a sinurat. Awan ti pagam-amkanna nga editor wenno publisher a di mangayat iti sinuratna gapu ta naglaon kadagiti seksual, subersibo ken sobra ti kinabayolentena a teksto.

Maikadua, gapu ta tumulong ti autor iti panagilako, ad-adu wenno dakdakkel ti mapadekketna.

Maikatlo, ad-adu ti mairuar a Ilokano titles.

Iti met biang ti pagdaksan, umuna, narigat ti aglako. Adda met ketdi sumagmamano a bookstore a nakasagana a mangiruar kadagiti indie books. Ngem ad-adda a ti autor ken kakaduana ti aglako ket narikut ti agipadala. Naimbag ketdi ta addan online a paglakuan kas iti Facebook.

Maikadua, limitado ti makabasa. Nupay saan met a question koma daytoy ta isu ngarud a pinilim ti indie publishing ta adda ispesipiko laeng nga audience a kayatmo a makabasa iti librom ket saan a para iti general readership.

Tapno Agballigi
Kadatayo nga Ilokano, ad-adda ketdi latta a vanity publishing ti pagtinnagan dagiti sinurattayo. Ta awan met uray dagiti indie publishers wenno small press a manggatang kadatayo kadagiti sinurattayo tapno makaammodan a mangipablaak ken agilako.

Nasayaat laeng ta adda kas iti GUMIL Filipinas ken Saniata Publications a mabalintayo a pagpatulongan mainaig iti ISBN tapno iti kasta, makuna a legal ti librotayo.

Karit ngarud koma dagiti autor nga Ilokano a kayatna ti agilibro, masapul a masursuro dagiti sumaganad:
1. Ti agbalin nga editor ti bukod a sinurat. Gapu ta awanen dagiti editor a mangarisit iti sinuratmo, masapul a sika mismon ti mangedit iti sinuratmo. No dimo met kabaelan, agumbika kadagiti gagayyemo ta isuda la bassiten ti mangedit wenno mangkita iti manuskritom sakbay a maipablaak.

2. Tapno makainutka, sursuruem ti agbalin a teki. Umuna, masapul nga ammom ti ag-layout.  Wenno adda manen gayyemmo nga ammona ti aglayout ken agdesinio iti libro.

3. Manglukat iti account iti Facebook. Ket ditoy nga agilako iti libro.

4. Umasideg kadagiti indie bookstores. Iti agdama, dagitoy ti kontakmi a babassit a bookstore nga agilaklako kadagiti libro nga iruruarmi—Samtoy Books, Mt. Cloud Bookshop, Bookay-Ukay, Chapter IX Booksandmore, Great Books.

Adda Met Laeng iti Kalidad
Ti imasna, kunada a ti libro ti makaammo a mangilako iti bagbagina. No nasayaat dayta a libro, ket impablaak ti bigtime publisher wenno indie publisher, gatangen dayta dagiti agbasbasa.

Ken inayonmi met a no nasayaat dayta a libro, ke nakasurat iti Tagalog wenno Ilokano, gatangen dayta dagiti agbasbasa, uray dagiti Ilokano a nakirmet.

Kas panggibus ngarud, nasayaat no agbalin nga alternatibo ken ayuda a pablaakan ti indie publishing ngem masapul koma a masigurado ti kalidad tapno iti kasta, gatangen met laeng dagiti agbasbasa ket ngarud, saan met a masayang ti kuarta, panawen ken talento.

No uray maysa a porsiento laeng ti pito milion nga Ilokano— 70 a ribu dayta— ket gumatang iti librom, nakadakdakkelen dayta a maganabmo iti panangipablaakmo iti librom.—O

Ituloy a Basaen

Ket Napanak Met, A, Naki-Taboan!

Ni ROSALIE V. CALPITO

Ni Felipe de Leon, chairman ti National Commission 

for Culture and the Arts, bayat ti panangpasangbayna 

kadagiti delegado ti Taboan 2014: 

Philippine Writers Festival, a naiwayat 

itay Pebrero 24-26, 2014 iti Subic, Zambales, 

kas paset ti pannakarambak ti National Arts Month 

iti bulan ti Pebrero iti panangidaulo ti NCCA. 

(Rinetrato ni Ariel S. Tabag)

MAYSA ‘toy numo kadagiti napagasatan a nakipartisipar iti Taboan 2014: Philippine Writers' Festival iti Subic, Zambales idi Pebrero 24-26, 2014 (kaduak dagiti padak nga agsursurat iti Bannawag a da Manang Estela Bisquera-Guerrero, Manong John Buhay ken Ma’am Elizabeth M. Raquel, kas pannakapangulomi).

Imatonan ti National Committee on Literary Arts (NCLA) ti National Commission for Culture and Arts (NCCA), daytoy ti pannakapaset ti Literatura, maysa kadagiti pito a tay-ak ti arte, iti pannakarambak ti Pebrero a kas National Arts Month.

Naibasar iti balikas a Cebuano a kayatna a sawen, pagdadaponan, daytoy ti maikanem a daras a pannakaangay ti Taboan. Iti biang dagiti mannurat, gundaway daytoy a makapagsisinnukatda iti kapanunotan para iti itatan-ay ti bukodda a pluma, lengguahe, ken iti pakabuklanna, ti nailian a literatura.

Dagiti delegado iti Taboan 2014. Maysa a balikas a Cebuano 

(Binisayang Sinugboanon) a ti kayatna a sawen 

ket pagdadaponan, panggep ti tinawen a Taboan 

a pagtitiponen dagiti kangrunaan a mannurat 

iti pagilian ket makapagsisinnukatda iti kapanunotan 

para iti ad-adda pay a pannakaparegta 

ken panagdur-asda a kas mannurat. 

(Rinetrato ni Ariel S. Tabag)

Kas kadagiti immuna a Taboan, dinar-ayan daytoy dagiti mannurat iti nadumaduma a rehion iti Filipinas. Napili met ti tema a “Winds and Waves, Wars and Words” a kas pammadayaw kadagiti mannurat a nagbalin a paratignay iti panagsuratda dagiti nadumaduma a trahedia a nagpasaranda.

Nagpaay a plenary speaker ti sumagmamano a mabigbig a mannurat iti pagilian a da Michael Tan, Vim Nadera, Fr. Albert Alejo ken dagiti dua a National Artist for Literature a da Bienvenido L. Lumbera ken Virgilio S. Almario.

Kadagiti parallel session, tinaming dagiti panelist, a nakairamanan daytoy numo, dagiti isyu a maipanggep ti pannakapabiag ti literatura iti Filipinas, panagipatarus a kas panangtaginayon iti lengguahe, panagsurat para kadagiti ubbing ken para kadagiti biktima ti bagyo.

Nairaman pay dagiti isyu ti maipanggep iti politika, panagkritikar kadagiti naisursurat a literatura ken panagsurat a kas pamataudan iti pagbiag dagiti mannurat.#

Nakiragup dagiti Ilokano a delegado kadagiti dua a National Artist for Literature, Dr. Bienvenido Lumbera (maikatlo iti kanawan) ken Dr. Virgilio S. Almario (maikadua iti kanawan).  Dagiti Ilokano a delegado: ti autor (kakanigidan), panelista iti session a “Sagip- Kabataan: Using Literature to Help Children in Disaster Areas”; Estela Bisquera-Guerrero (maikatlo iti kanigid), panelista iti session a “Keeping Afloat:  Ang Pagsusulat Bilang Hanapbuhay”; ken John B. Buhay (kakanawanan), panelista iti session a “The Natural Life of the Words: Translation as Preservation.” Karaman iti ladawan ni Elizabeth Madarang-Raquel (maikadua iti kanigid), ti mangibagi iti Northern Luzon iti National Committee on Literary Arts ti NCCA. (Rinetrato ni Ariel S. Tabag)

Tampok iti umuna a rabii ti Taboan 2014 ti pannakayawat ti premio dagiti mannurat a nangabak iti 2013 Writers’ Prize ti NCCA. Maipapaay iti tunggal dua a tawen, maluktan iti lima a lengguahe iti Filipinas. Nayawat ti premio a plake, sertipiko ken paset ti P250,000 a grant (maited amin kalpasan a malpasda ti sinuratda) kada Ariel S. Tabag (maikadua iti kanigid) para iti nobela nga Ilokano; Joselito delos Reyes (maikatlo iti kanigid) para iti Short Story iti Filipino; Hope Sabanpan Yu (maikapat iti kanigid) para iti Sanaysay iti Cebuano; Rafael A. Banzuela, Jr. (maikadua iti kanawan) para iti Tula iti Bikolano; ken Jeremy Alexandre O. Evardone (kakanawanan) para iti Drama iti Waray. Nairaman iti ladawan da National Artist for Literature Virgilio S. Almario (kakanigidan), National Artist for Literature Bienvenido L. Lumbera (maikapat iti kanawan), ken NCCA Chairman Felipe de Leaon (maikatlo iti kanigid). (Rinetrato ti autor)

Sumagmamano kadagiti mannurat iti Amianan a delegado iti Taboan 2014. Agpakanawan: Mel Magsanoc (i-Baguio City), John B. Buhay (i-Asipulo, Ifugao), Hermie S. Beltran (i-Bayambang, Pangasinan), Estela Bisquera-Guerrero (i-Manaoag, Pangasinan), ti autor (i-Camiling, Tarlac), ken Io M. Jularbal (i-Baguio City). (Rinetrato ni Ariel S. Tabag)

Sumagmamano kadagiti delegado iti Subic Bay iti Subic, Zambales sakbay ti panagpasiarda kadagiti nadumaduma a lugar iti Zambales ken Pampanga iti maikatlo nga aldaw ti Taboan 2014. Nairaman iti ladawan da Estela A. Bisquera (nakatugaw, maikapat iti kanigid) ken ti autor ken John Buhay (sango, nakatakder, maikalima ken maikapat iti kanawan, kas panagsaganadda). 

Ituloy a Basaen

Bucaneg Awardee Cris Ilustre, 74

Lima nga aldaw kalpasan a naipakaammo kenkuana nga isu ti napili a kakaisuna a 2014 Pedro Bucaneg Awardee ti GUMIL Filipinas, pimmusay ni beterano a mannurat Crisostomo M. Ilustre iti pagtaenganda iti Bantay, Ilocos Sur idi Marso 26.

“Kinunana a mapanna awaten ti maudi nga awardna-- ita a tawen-- uray pay naka-wheelchair,” kinuna ti kaingungotna, ni Clarita, kalpasan ti pannakipatang ni Apo Ilustre, babaen ti selpon, ken ni GF President Arthur P. Urata, Sr. a nangidanon a mismo iti damag iti awardee.

Agtawen ni Apo Ilustre iti 74, inatiw ti sakitna iti puso ken diabetes ngem ti sakitna, dina naparukma ti kinalaingna a manglinglingay ta imbilinna pay iti pamiliana a mailanad koma ti “In Laughing Memory...” imbes nga “In Loving Memory...” a para iti lagipda kenkuana.

Kinapudnona, am-ammo ni Apo Ilustre kadagiti agrukbab kenkuana gapu kadagiti makapakatawa a sinuratna, a pakairamananen ti nalatak a drama series iti radio a “Doming, Doming, Mabalin Amin” a sumagmamano kadagitoy ti naipablaak iti Bannawag a kangrunaan a nagsursuratanna.

Ti met laeng kinalaingna nga agsurat iti humorous story ti kangrunaan a gapuna nga impaay kenkuana ti Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) iti kangatuan a pammadayaw a mabalinna nga ipaay kadagiti mannurat a Filipino, ti Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas idi 2012.

Naipaay payen ken ni Apo Ilustre ti Fr. Jose Burgos Award itibenneg ti Literatura ken Journalism bayat ti “Kannawidan Festival”  iti Heritage City (Vigan) idi met laeng 2012  a maibilang daytoy a kangatuan a pammadayaw nga intuyang ti Provincial Government ti Ilocos Sur kadagiti “pagulidanan nga IlocosSurian” iti nadumaduma a propesion.

Nagtrabaho idi iti Voice of America (VOA)  a nakabaseiti Manila sakbay a nag-supervisor iti Bombo Radio ken  Consolidated Broadcasting Network  (CBN) ken nag-manager iti DWVN Magic FM iti ViganCity (naudi a nagtakemanna). Natudingan pay idi a channel manager iti Iluko Heritage Channel  (IHC) iti Bantay, I.S. ken panellist  iti “KapihanitiAmianan” Media  Forum.

Inulilana ti kaingungotna, ni dati a Clarita Respicio ti Siudad ti Laoag, dagiti annak ken mamanugangna a da Armando ken kaingungotna a Vida Mas (Bonoan, Dagupan City); Crisostomo Ilustre II ken kaingungotna a Jennifer Taguba (Isabela); Clarissa ken kaingungotna a Ricardo Raguini (Bantay, I.S.), Edwin ken kaingungotna a Nemia Maramba (Canada); ken ti buridek a ni Ericson; ken dagiti appokona: Mark Arvi ken Mark Abril Ilustre; Crisostomo III, Kane, Cee-Kay ken Kay-Cee Ilustre; Charize ken Charleen Raguini; ken Miguel Carlo ken Maia Abigail Ilustre.

Naitabon ni Apo Ilustre, naipasngay iti Bauang, L.U., iti Jardin de Caridad idi Abril 5 kalpasan ti pannakaimisina iti St. Augustine Church, Bantay, I.S.

Iti panangpadayaw ti GUMIL Filipinas kenkuana a Pedro Bucaneg Awardee, kangrunaan a nadakamat dagiti “saritana a makaparay-aw ngem pakaimutektekan iti nauneg a pananganagna iti biag.” (Ben Pacris, PIA-Ilocos Sur/Cles B. Rambaud)

Ituloy a Basaen